Czym jest ikonostas? Mistyczna ściana i brama do wieczności

Wchodząc do drewnianej cerkwi lub prawosławnej świątyni, wzrok niemal natychmiast zatrzymuje się na monumentalnej, wypełnionej złoceniami i wizerunkami ścianie. To ikonostas – dla przypadkowego turysty zachwycający zbiór obrazów, a dla wierzącego i ikonopisarza jedna z najgłębszych form wizualnej teologii chrześcijańskiego Wschodu.

Czym dokładnie jest ta przegroda, dlaczego nie można w niej przestawić żadnej ikony i jak odczytać jej porządek podczas zwiedzania cerkwi?

Nie zwykła przegroda, lecz pomost między niebem a ziemią

W architekturze sakralnej obrządku wschodniego ikonostas pełni fundamentalną funkcję przestrzenną i liturgiczną. Oddziela on nawę (przestrzeń dostępną dla wiernych, symbolizującą świat ziemski) od prezbiterium zwanego sanktuarium (miejsca, gdzie znajduje się ołtarz i dokonuje się Przeistoczenie – symbolizującego świat Boży, wieczny).

Wbrew pozorom ikonostas nie powstał po to, by cokolwiek „ukryć”. Wręcz przeciwnie – w myśli teologicznej Wschodu ikony są oknami ku wieczności. Ikonostas nie jest więc barierą odcinającą człowieka od Boga, lecz wizualnym pomostem, który łączy Kościół ziemski z Kościołem triumfującym w niebie. Każda postać, która spogląda na nas z deski, jest świadkiem misterium toczącego się za ścianą.

Architektura kanonu: Jak czytać rzędy ikonostasu?

Ikonostas nigdy nie jest przypadkową galerią dzieł sztuki. Jego struktura to rygorystyczny, przemyślany system odzwIkonostas to drewniana ściana pokryta ikonami przedstawiającymi świętych, stanowiąca jeden z najważniejszych elementów cerkwi (m.in. w świątyniach greckokatolickich). W przestrzeni sakralnej pełni kluczową funkcję architektoniczną i teologiczną – oddziela prezbiterium (najświętsze miejsce świątyni) od nawy przeznaczonej dla wiernych.

Układ ikon w ikonostasie nie jest przypadkowy; rządzi się rygorystycznymi zasadami ikonograficznymi i dzieli na poziome rzędy (kondygnacje):

• Rząd dolny (namiestny): Mieści najważniejsze wizerunki dla danej świątyni. Po prawej stronie zawsze umieszczana jest ikona chramowa (patrona cerkwi), a po lewej ikona świętego otoczonego szczególnym kultem lokalnym (np. św. Mikołaja na dawnej Łemkowszczyźnie). W tym rzędzie znajdują się także ikony Zbawiciela oraz Matki Bożej z Dzieciątkiem.

• 
  

• Drugi rząd (świąteczny): Przedstawia ikony kluczowych świąt roku liturgicznego (sceny takie jak Zwiastowanie, Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie, Objawienie, Przemienienie, Wjazd do Jerozolimy, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha Świętego, Zaśnięcie). W centrum tego poziomu często umieszcza się ikonę Ostatniej Wieczerzy.

• 
  

• Trzeci rząd (Deesis): Symbolizuje nieustanną modlitwę wstawienniczą. Zazwyczaj przedstawia Chrystusa z księgą w otoczeniu Jana Chrzciciela i Matki Bożej, nawiązując tematycznie do Nowego Testamentu.

• 
  

• Czwarty rząd (prorocki): Odwołuje się do czasów Starego Testamentu – znajdują się w nim ikony proroków oraz patriarchów i Ojców Kościoła.

Słowa kluczowe: ikona, ikonostas, cerkiew, sztuka sakralna, prawosławie, teologia ikony, grekokatolicyzm

Kategoria: Teologia i kanon / Architektura cerkiewna