Od portretów z Fajum do ikony. Jak zrodziło się święte oblicze i zarzewie ikonoklazmu?

Dla współczesnego odbiorcy ikona jest nierozerwalnie związana z wizerunkiem Chrystusa, Matki Bożej i świętych. Jednak przez pierwsze trzy stulecia chrześcijaństwa wyznawcy Jezusa w ogóle nie tworzyli Jego wizerunków.

Droga, która doprowadziła Kościół od starożytnych symboli do kanonicznego oblicza Pantokratora, wiodła przez egipską pustynię, rzymskie katakumby i filozoficzny przełom związany z portretami grobowymi w oazie Fajum. To właśnie tam narodziła się koncepcja, która z jednej strony ukształtowała teologię ikony, a z drugiej – przygotowała grunt pod dramatyczny kryzys ikonoklazmu.

1. Pierwsze wieki bez twarzy: zakaz i symbole

Brak wizerunków w najwcześniejszych gminach chrześcijańskich wynikał z dwóch zasadniczych przyczyn:

• Dziedzictwo judaizmu: Chrześcijanie wywodzący się ze wspólnoty żydowskiej wiernie strzegli starotestamentowego zakazu czynienia podobizn niewidzialnego Boga.

• Odrzucenie pogańskiego bałwochwalstwa: Nawróceni z pogaństwa kojarzyli rzeźby i realistyczne obrazy z kultem bożków, od którego chcieli się radykalnie odciąć.

W czasach prześladowań trwających aż do Edyktu mediolańskiego (313 r.) oraz pierwszych sporów doktrynalnych wiarę wyrażano wyłącznie za pomocą znaków rozpoznawczych i symboli:

• ΙΧΘΥΣ (Ichthys – ryba): Znany akrostych, którego greckie litery składały się na wyznanie: Jezus Chrystus, Boży Syn, Zbawiciel.

• Kotwica i krzyż: Symbol wierności, nadziei i niewzruszonego zakorzenienia w Chrystusie w obliczu represji.

• Łódź: Znak Kościoła przeprowadzającego wiernych ze wzburzonych wód doczesności ku brzegowi Królestwa Bożego.

2. „Chrzest” pogańskich wyobrażeń

Gdy chrześcijanie zaczęli z wolna sięgać po obraz, nie stworzyli od razu własnego języka plastycznego – zaadaptowali kody świata grecko-rzymskiego, nadając im nowy, chrystologiczny sens:

• Orfeusz jako Dobry Pasterz: W rzymskich katakumbach św. Domitylli zachowało się malowidło przedstawiające postać z fletem wśród owiec. W mitologii to Orfeusz, który muzyką wprowadzał harmonię i zstąpił do Hadesu po Eurydykę. Dla pierwszych chrześcijan stał się on figurą Chrystusa – Wcielonego Logosu, który przez swoje uniżenie przywrócił zburzoną przez grzech harmonię świata i wyprowadził ludzkość z otchłani śmierci.

• Młody filozof: Chrystusa ukazywano także jako młodzieńca zapatrzonego w wieczną Mądrość – nawiązując do proroctwa Izajasza o Słudze Pańskim, w którym ci, co zaufali Bogu, odzyskują młodzieńcze siły jak orły.

3. Ku kanonowi oblicza: Katakumby Komodilli i tradycja portretu

Prawdziwy przełom następuje w IV wieku. W rzymskich katakumbach Komodilli odnajdujemy jedno z najstarszych zachowanych przedstawień Chrystusa, które nosi już znamiona kanonicznego portretu: dojrzała twarz, broda, włosy z przedziałkiem pośrodku oraz surowa antropometria twarzy.

Ta sama geometria powracać będzie przez kolejne stulecia w tradycji ikonograficznej. Współgra to z dwiema wielkimi opowieściami wczesnego chrześcijaństwa:

1. Mandylionem z Edessy (Wizerunkiem Nie Ręką Ludzką Uczynionym): Tradycją płótna z cudownym odbiciem oblicza Zbawiciela, posłanego królowi Abgarowi.

2. Tradycją św. Łukasza: Przekonaniem, że pierwszy portret Bogurodzicy powstał z natury, stanowiąc pierwowzór dla późniejszych kopii tablicowych.

4. Portrety z Fajum: filozoficzny pomost ku ikonie

Kluczowym ogniwem w ewolucji sakralnego wizerunku stały się jednak portrety fajumskie – obrazy powstające w oazie Fajum na Pustyni Libijskiej od I do IV (a nawet VII) wieku.

W malowidłach tych doszło do wyjątkowego spotkania rzymskiego realizmu z dawnym symbolicznym malarstwem egipskim:

• Technika enkaustyczna: Portrety malowano woskiem na cienkich deskach drewnianych.

• Funkcja sepulkralna: Płytę z portretem mocowano na bandażach mumii dokładnie w miejscu twarzy zmarłego.

• Obecność zamiast reprezentacji: Obraz nie był jedynie pamiątką – w mentalności tamtej epoki portret utożsamiano z samą osobą. Pocałunek złożony na desce był pocałunkiem złożonym zmarłemu.

Ta intuicja okazała się decydująca dla rodzącej się teologii ikony. Gdy sobory w Nicei (325 r.) i Chalcedonie (451 r.) sformułowały dogmat o dwóch naturach Chrystusa – boskiej i ludzkiej – zjednoczonych w jednej Osobie, Kościół uznał, że skoro Bóg stał się prawdziwym człowiekiem, można i należy Go przedstawiać. Zasada znana z Fajum, rozwinięta przez św. Bazylego Wielkiego, zyskała rangę dogmatu: „Cześć oddawana wizerunkowi przechodzi na prototyp (pierwowzór)”.

Jednocześnie to samo utożsamienie wizerunku z żywą obecnością – posunięte niekiedy w pobożności ludowej aż do magizmu – stało się bezpośrednią przyczyną gwałtownego sprzeciwu w VIII wieku: wielkiego kryzysu ikonoklastycznego (obrazoburstwa).

5. Realizm i kontemplacja: Synaj oraz ikona „Jezus i Przyjaciel”

Ślady tradycji fajumskiej są bezpośrednio widoczne w najwspanialszych wczesnobizantyjskich dziełach z klasztoru św. Katarzyny na Synaju:

• Chrystus Pantokrator z Synaju (VI w.): Arcydzieło techniki enkaustycznej. Odnajdujemy w nim fajumski realizm anatomiczny połączony z teologiczną asymetrią – jedno oko Zbawiciela spogląda z łagodnym miłosierdziem, drugie z surowością Sędziego.

• Chrystus i Menas („Jezus i Przyjaciel”, VI/VII w.): Słynna koptyjska ikona z Bawit (obecnie w Luwrze). Ramię Chrystusa spoczywające na ramieniu św. Menasa wyraża ewangeliczne słowa: „Nazwałem was przyjaciółmi” (J 15, 15). Realizm ciała ustępuje tu miejsca nadrzędnemu symbolizmowi:

  • Nienaturalnie duże, otwarte oczy: Znak przebudzenia ku światłości i kontemplacji tajemnicy w wymiarze wiecznym.

  • Podwójny zapis inskrypcji: Symbol harmonii między płaszczyzną ziemską a rzeczywistością niebiańską – kto zachowuje wierność w świecie doczesnym, do tego Bóg przyznaje się w wieczności.

Wnioski dla warsztatu ikonopisarza

Historia ta uczy nas, że ikona nigdy nie była czystym realizmem ani bezduszną abstrakcją. Powstała na styku materii i Ducha:

• Czerpała z dawnego antycznego warsztatu malarskiego (enkaustyki, kompozycji i portretu).

• Została jednak oczyszczona i podporządkowana idei Wcielenia, gdzie każdy element formy – od szerokiego spojrzenia po złocisty blask – wskazuje na rzeczywistość przebóstwioną.

Słowa kluczowe: ikona, fajum, portrety fajumskie, ikonoklazm, teologia ikony, chrystologia, synaj, sztuka wczesnochrześcijańska

Kategoria: Historia i teologia ikony / Źródła kanonu