Od portretów z Fajum do ikony. Jak zrodziło się święte oblicze i zarzewie ikonoklazmu?

Fajum – miejsce, w którym rozpoczął się ikonoklazm

Przez pierwsze trzy wieki chrześcijaństwa wyznawcy Chrystusa nie posiadali wyobrażeń Zbawiciela ani Maryi. Brak wizerunków pozwalał pierwszym chrześcijanom odciąć się od pogańskich korzeni i uniknąć konfliktu ze Starym Przymierzem [1]. Wynikało to z dwóch istotnych racji:

• Zakaz biblijny: Osoby wywodzące się z tradycji żydowskiej przestrzegały zasady Starego Testamentu, która surowo zabraniała tworzenia wyobrażeń niewidzialnego Boga.

• Pogańskie skojarzenia: Chrześcijanie nawróceni z pogaństwa znali z przeszłości rzeźbione wyobrażenia bóstw i nie chcieli powielać tego wzorca w nowej wierze.

Język symboli w czasach prześladowań

W pierwszych wiekach religii posługiwano się wyłącznie symbolami wiary. Pełniły one funkcję dyskretnego znaku rozpoznawczego dla prześladowanych chrześcijan (prześladowania trwały oficjalnie do edyktu mediolańskiego w 313 roku) oraz pomagały w czasach wczesnych herezji.

Do najważniejszych symboli należały:

• Ryba (ΙΧΘΥΣ): Najbardziej znany symbol; starogrecki akrostych, którego pierwsze litery tworzą wyznanie wiary: Jezus Chrystus, Syn Boży, Zbawiciel [2].

• Krzyż ukryty pod postacią kotwicy: Oznaczał wierność chrześcijan w realiach wyznawanej wiary, trwanie przy Chrystusie pomimo przeciwności oraz głębokie zakorzenienie w Bogu [3, 4].

• Łódka: Symbolizowała wiarę, która bezpiecznie prowadzi ochrzczonych od ziemskiego świata (podległego grzechowi) do brzegu nieba (wolnego od zła) [5].

Chrzest pogańskich obrazów

Z czasem od symboli zaczęto przechodzić do przedstawień figuratywnych [6]. Paradoksalnie początkowo nie tworzono własnych motywów, lecz adaptowano wyobrażenia pochodzące ze świata pogańskiego [6], nadając im nowy, chrześcijański sens:

• Orfeusz jako Dobry Pasterz: W rzymskich katakumbach św. Domitylli znajduje się wizerunek mężczyzny grającego na flecie wśród zwierząt. To mityczny Orfeusz, którego muzyka wprowadzała harmonię. Chrześcijanie użyli tego motywu, by zilustrować Chrystusa, który przez Wcielenie przywrócił światu utracony porządek i pokój [6].

• Postać młodego filozofa: W świecie antycznym młodość filozofa wynikała z nieustannego zapatrzenia w nieśmiertelny logos. Chrześcijanie przejęli ten obraz, by ukazać Zbawiciela odnawiającego siły swoich wyznawców (zgodnie z zapowiedzią proroka Izajasza).

Najstarsze oblicze chrystusa i cudowne wizerunki

W katakumbach Komodilli (IV w.) zachowało się najprawdopodobniej najstarsze wyobrażenie Chrystusa [7]. Prezentuje ono tzw. wizerunek kanoniczny [8] – twarz z brodą, rozdzielonymi włosami i specyficzną antropometrią (proporcjami), która przez kolejne wieki była wiernie powielana przez ikonopisarzy. Badania kryminalistyczne sugerują wręcz, że te tradycyjne portrety mogły zostać zaczerpnięte bezpośrednio z Całunu Turyńskiego [9].

Wczesna tradycja opierała się również na podaniach o bezpośrednich wizerunkach Zbawiciela i Jego Matki:

• Portret św. Łukasza: Chrześcijańskie podanie głoszące, że to Ewangelista osobiście namalował pierwsze oblicze Matki Bożej [10].

• Mandylion z Edessy: Historia cudownego odbicia twarzy Chrystusa na chuście (ręczniku), które miało w niewytłumaczalny sposób uzdrowić króla Abgara [11].

Spotkanie kultur: portrety fajumskie

Kluczowym momentem w formowaniu się ikonografii były portrety z Fajum (oaza w północnym Egipcie, datowane na okres od I do VII wieku) [12]. Stanowią one unikalne odzwierciedlenie fuzji rzymskiego realizmu oraz egipskiego symbolizmu [13, 14, 15].

Charakterystyka portretów fajumskich:

• Były niezwykle wyraziste, realistyczne i zazwyczaj zamawiane za życia. Przedstawiały osoby wyglądające na dojrzałe, a czasem zmarłe dzieci [16].

• Kładziono je bezpośrednio w miejscu twarzy na zabandażowanej mumii zmarłego [17].

• Utożsamienie obrazu z osobą: Wierzono, że wyobrażenie jest zmarłą osobą. Całując portret na trumnie, oddawano cześć samemu zmarłemu [17, 18]. Ten krok filozoficzny stał się fundamentem dla tworzenia ikon – jak ujął to później św. Bazyli: cześć oddawana wizerunkowi przechodzi na pierwowzór [18].

Od obecności realnej do ikonoklazmu

Wielkie sobory chrystologiczne (od Nicei w 325 r. do Chalcedonu w 451 r.) zdefiniowały dogmat, zgodnie z którym Chrystus posiada naturę ludzką i boską zjednoczone w jednej osobie. To otworzyło drogę do przedstawiania Go na wzór portretów pogrzebowych. Ikona przestała być tylko wyobrażeniem, a stała się "obecnością realną" Zbawiciela. Rozwój tej idei poprowadził sztukę na nowe tory, jednak trzy wieki później doprowadził również do wybuchu potężnego kryzysu ikonoklastycznego (obrazoburczego).

Synaj i „Jezus z Menasem”: harmonia realizmu i symboliki

Wpływ sztuki z Fajum jest wyraźnie widoczny w najstarszych ikonach. Przykładem jest pierwsza znana ikona Chrystusa z Synaju (549 r.) i wizerunek Matki Bożej z VI wieku. Łączą one realizm ciała ze zjawiskami przerysowanymi – np. szeroko otwarte oczy symbolizują kontemplację rzeczywistości nadprzyrodzonej.

Znakomitym zwieńczeniem tej teologii jest ikona „Chrystus z Menasem” (znana powszechnie jako „Jezus i Przyjaciel”) [19]:

• Jedność duchowa: Chrystus obejmuje Menasa, pokazując, że kto trwa w Bogu, staje się z Nim zjednoczony.

• Symboliczny wzrok: Postacie mają realistyczne ciała, lecz ich potężny, szeroko otwarty wzrok patrzy w tajemnicę, postrzegając jednocześnie rzeczywistość doczesną i wieczną [19].

• Zasada wierności: Podwójny napis na ikonie (raz na płaszczyźnie nieba, raz ziemi) przypomina, że wierność w świecie przyrodzonym zostanie nagrodzona w świecie nadprzyrodzonym [20].

W tych realistyczno-symbolicznych dziełach kształtuje się ostateczne pojęcie ikony – swoistej formy malarstwa abstrakcyjnego, w którym to głęboka idea jest przyczyną przedstawienia i całkowicie determinuje wyobrażenie [20].